گسل‌های اسلام‌آباد؛ بازخوانی نظم منطقه‌ای در سایه تقابل تهران و واشینگتن ( تحلیلی بر سناریوهای بقا، فروپاشی و بازآرایی قدرت در غرب و جنوب آسیا)
✍️حسیب‌الله شاهین
چکیده
تقابل کنونی میان ایران و ائتلاف آمریکایی-اسرائیلی را می‌توان از حیث ابعاد راهبردی با جنگ افغانستان و شوروی سابق مقایسه نمود. با این تفاوت بنیادین که در نبرد جاری، دولت‌ها و ساختارهای کلاسیک نظامی مستقیماً در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده‌اند. اهمیت این مقایسه زمانی آشکار می‌شود که به یاد آوریم از دل ویرانه‌های نبرد افغانستان و فروپاشی شوروی، نظم نوین جهانی و دوران تک‌قطبی به رهبری ایالات متحده متولد شد. اکنون نیز غرب آسیا در یک «لحظه تاریخی» قرار دارد که نتیجه آن می‌تواند به تثبیت یا زوال هژمونی قدرت‌های بزرگ منجر شود. ریسک این نبرد به قدری بالاست که هرگونه جرقه کوچکی در منطقه، پتانسیل تبدیل شدن به یک حریق جهانی را داراست.
استراتژی ایران و مدیریت «آستانه درد»:
ایران با اتخاذ استراتژی حملات هم‌زمان یا نیابتی علیه پایگاه‌های آمریکا و مواضع اسرائیل، عملاً دامنه و هزینه جنگ را به کل منطقه تسری داده است. این راهبرد بر پایه محاسبات دقیق «سود-زیان» استوار است تا با درگیر کردن متحدان عربِ واشینگتن، آستانه تحمل و درد آن‌ها را به چالش بکشد. تهران بر این باور است که فشارِ ناشی از ناامنی بر کشورهای هم‌پیمان آمریکا، در نهایت واشینگتن را مجبور به عقب‌نشینی از اهداف نظامی‌اش خواهد کرد. اگرچه این رویکرد تا امروز نوعی بازدارندگی ایجاد کرده، اما به مثابه تیغی دو لبه است که می‌تواند با تحریک همسایگان، ایران را در انزوای کامل قرار داده و جغرافیای جنگ را تا اعماق آسیا گسترش دهد.
پاکستان؛ متغیر کلیدی و پاشنه آشیل منطقه:
در این میان، نقش پاکستان به عنوان میزبان مذاکرات احتمالی، بسیار پیچیده و تعیین‌کننده است. اسلام‌آباد که با بحران‌های اقتصادی کمرشکن و بی‌ثباتی سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کند، در میانه یک پارادوکس راهبردی گرفتار شده است. از یک سو، پاکستان به دنبال تحکیم شراکت امنیتی و اقتصادی با عربستان سعودی و امارات است و حتی در حین زمزمه‌های صلح، تجهیزات نظامی به ریاض ارسال می‌کند؛ اقدامی که تهران آن را به مثابه یک تهدید تلقی می‌نماید.
واقعیت این است که اگر جنگی تمام‌عیار رخ دهد، تعهدات پاکستان به متحدان عربش، این کشور را به تقابل مستقیم با ایران می‌کشاند. این دقیقاً همان پاشنه آشیلی است که می‌تواند کل منطقه را به انفجار بکشاند. پاکستان کشوری است که از درون با گسل‌های قومی (بلوچ‌ها و پشتون‌ها) و تنش‌های مذهبی روبروست. هرگونه ورود نظامی این کشور به نفع جبهه غربی-عربی، جرقه قیام‌های داخلی و درگیری با رژیم طالبان در افغانستان را خواهد زد که نتیجه‌ای جز فروپاشی ساختاری و تجزیه احتمالی این قدرت هسته‌ای نخواهد داشت.
سناریوهای محتمل برای آینده
۱. توافق راهبردی و موازنه نوین (سناریوی ثبات):
در این سناریو، تهران و واشینگتن با درک خطرات ناشی از فروپاشی نظم منطقه‌ای، به توافقی جدید دست می‌یابد. این وضعیت منجر به کاهش حضور مستقیم آمریکا و شکل‌گیری یک ائتلاف منطقه‌ای میان پاکستان، ترکیه و اعراب برای مهار دوجانبه ایران و اسرائیل می‌شود. در این حالت، رقابت‌ها از فاز نظامی به فاز دیپلماتیک و اقتصادی منتقل می‌گردد.
۲. شکست مذاکرات و فروپاشی دومینویی (سناریوی ویرانی):
در صورت شکست دیپلماسی، جنگ از سر گرفته شده و پاکستان به ناچار وارد کارزار می‌شود. برای اسرائیل، این یک فرصت طلایی است؛ چرا که نه تنها ایران تضعیف می‌شود، بلکه رقیب خطرناک‌تری به نام پاکستان نیز از درون متلاشی می‌گردد. فعال شدن اقلیت‌های قومی و مذهبی، پاکستان را به سمت جنگ داخلی سوق داده و نظم امنیتی کل آسیا را نابود می‌کند.
۳. صلح منفی و فرسایش تدریجی (سناریوی صبر استراتژیک):
در این وضعیت، طرفین بدون توافق به یک آرامش نسبی و شکننده تن می‌دهند. این سناریو برای ایران بسیار پرهزینه است؛ زیرا بی‌اعتمادی در بازارها مانع از بازسازی اقتصادی شده و فشارهای معیشتی را دوچندان می‌کند. واشینگتن و تل‌آویو با پیش گرفتن «صبر استراتژیک»، منتظر می‌مانند تا فشارهای داخلی و اعتراضات سراسری، نظام حاکم بر ایران را از درون دچار فروپاشی نماید.
نتیجه‌گیری
سرنوشت امنیت در غرب و جنوب آسیا اکنون در دستان دیپلمات‌ها و نظامیانی است که در راهروهای اسلام‌آباد و پایتخت‌های منطقه در حال رایزنی هستند. حقیقت تلخ آن است که هرگونه خطای محاسباتی، نه تنها ایران، بلکه پاکستان و متحدان عرب را نیز در کام یک گرداب امنیتی فرو خواهد برد. توافق در اسلام‌آباد تنها راه جلوگیری از تبدیل شدن خاورمیانه به آزمایشگاه یک نظم نوین و خونین جهانی است.
چکیده
تقابل کنونی میان ایران و ائتلاف آمریکایی-اسرائیلی را می‌توان از حیث ابعاد راهبردی با جنگ افغانستان و شوروی سابق مقایسه نمود. با این تفاوت بنیادین که در نبرد جاری، دولت‌ها و ساختارهای کلاسیک نظامی مستقیماً در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده‌اند. اهمیت این مقایسه زمانی آشکار می‌شود که به یاد آوریم از دل ویرانه‌های نبرد افغانستان و فروپاشی شوروی، نظم نوین جهانی و دوران تک‌قطبی به رهبری ایالات متحده متولد شد. اکنون نیز غرب آسیا در یک «لحظه تاریخی» قرار دارد که نتیجه آن می‌تواند به تثبیت یا زوال هژمونی قدرت‌های بزرگ منجر شود. ریسک این نبرد به قدری بالاست که هرگونه جرقه کوچکی در منطقه، پتانسیل تبدیل شدن به یک حریق جهانی را داراست.
استراتژی ایران و مدیریت «آستانه درد»:
ایران با اتخاذ استراتژی حملات هم‌زمان یا نیابتی علیه پایگاه‌های آمریکا و مواضع اسرائیل، عملاً دامنه و هزینه جنگ را به کل منطقه تسری داده است. این راهبرد بر پایه محاسبات دقیق «سود-زیان» استوار است تا با درگیر کردن متحدان عربِ واشینگتن، آستانه تحمل و درد آن‌ها را به چالش بکشد. تهران بر این باور است که فشارِ ناشی از ناامنی بر کشورهای هم‌پیمان آمریکا، در نهایت واشینگتن را مجبور به عقب‌نشینی از اهداف نظامی‌اش خواهد کرد. اگرچه این رویکرد تا امروز نوعی بازدارندگی ایجاد کرده، اما به مثابه تیغی دو لبه است که می‌تواند با تحریک همسایگان، ایران را در انزوای کامل قرار داده و جغرافیای جنگ را تا اعماق آسیا گسترش دهد.
پاکستان؛ متغیر کلیدی و پاشنه آشیل منطقه:
در این میان، نقش پاکستان به عنوان میزبان مذاکرات احتمالی، بسیار پیچیده و تعیین‌کننده است. اسلام‌آباد که با بحران‌های اقتصادی کمرشکن و بی‌ثباتی سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کند، در میانه یک پارادوکس راهبردی گرفتار شده است. از یک سو، پاکستان به دنبال تحکیم شراکت امنیتی و اقتصادی با عربستان سعودی و امارات است و حتی در حین زمزمه‌های صلح، تجهیزات نظامی به ریاض ارسال می‌کند؛ اقدامی که تهران آن را به مثابه یک تهدید تلقی می‌نماید.
واقعیت این است که اگر جنگی تمام‌عیار رخ دهد، تعهدات پاکستان به متحدان عربش، این کشور را به تقابل مستقیم با ایران می‌کشاند. این دقیقاً همان پاشنه آشیلی است که می‌تواند کل منطقه را به انفجار بکشاند. پاکستان کشوری است که از درون با گسل‌های قومی (بلوچ‌ها و پشتون‌ها) و تنش‌های مذهبی روبروست. هرگونه ورود نظامی این کشور به نفع جبهه غربی-عربی، جرقه قیام‌های داخلی و درگیری با رژیم طالبان در افغانستان را خواهد زد که نتیجه‌ای جز فروپاشی ساختاری و تجزیه احتمالی این قدرت هسته‌ای نخواهد داشت.
سناریوهای محتمل برای آینده
۱. توافق راهبردی و موازنه نوین (سناریوی ثبات):
در این سناریو، تهران و واشینگتن با درک خطرات ناشی از فروپاشی نظم منطقه‌ای، به توافقی جدید دست می‌یابد. این وضعیت منجر به کاهش حضور مستقیم آمریکا و شکل‌گیری یک ائتلاف منطقه‌ای میان پاکستان، ترکیه و اعراب برای مهار دوجانبه ایران و اسرائیل می‌شود. در این حالت، رقابت‌ها از فاز نظامی به فاز دیپلماتیک و اقتصادی منتقل می‌گردد.
۲. شکست مذاکرات و فروپاشی دومینویی (سناریوی ویرانی):
در صورت شکست دیپلماسی، جنگ از سر گرفته شده و پاکستان به ناچار وارد کارزار می‌شود. برای اسرائیل، این یک فرصت طلایی است؛ چرا که نه تنها ایران تضعیف می‌شود، بلکه رقیب خطرناک‌تری به نام پاکستان نیز از درون متلاشی می‌گردد. فعال شدن اقلیت‌های قومی و مذهبی، پاکستان را به سمت جنگ داخلی سوق داده و نظم امنیتی کل آسیا را نابود می‌کند.
۳. صلح منفی و فرسایش تدریجی (سناریوی صبر استراتژیک):
در این وضعیت، طرفین بدون توافق به یک آرامش نسبی و شکننده تن می‌دهند. این سناریو برای ایران بسیار پرهزینه است؛ زیرا بی‌اعتمادی در بازارها مانع از بازسازی اقتصادی شده و فشارهای معیشتی را دوچندان می‌کند. واشینگتن و تل‌آویو با پیش گرفتن «صبر استراتژیک»، منتظر می‌مانند تا فشارهای داخلی و اعتراضات سراسری، نظام حاکم بر ایران را از درون دچار فروپاشی نماید.
نتیجه‌گیری
سرنوشت امنیت در غرب و جنوب آسیا اکنون در دستان دیپلمات‌ها و نظامیانی است که در راهروهای اسلام‌آباد و پایتخت‌های منطقه در حال رایزنی هستند. حقیقت تلخ آن است که هرگونه خطای محاسباتی، نه تنها ایران، بلکه پاکستان و متحدان عرب را نیز در کام یک گرداب امنیتی فرو خواهد برد. توافق در اسلام‌آباد تنها راه جلوگیری از تبدیل شدن خاورمیانه به آزمایشگاه یک نظم نوین و خونین جهانی است.