دولت جدید پاکستان و آیندهٔ روابط آن با طالبان در افغانستان
✍️حسیب‌الله شاهین
درآمد
هرچند فرآیند انتخابات در کشورهای در حال توسعه پیچیده، چالش‌برانگیز و دارای مخاطرات زیادی است، اما نخبگان سیاسی این کشورها می‌کوشند با ایجاد ائتلاف‌ها در سطوح مختلف و با جناح‌های اثرگذار، از این روند برای کسب مشروعیت استفاده بهینه نمایند. در نظم کنونی بین‌الملل، تعهدات نهادهای مالی جهانی و مراودات سیاسی فرامنطقه‌ای با میزان مشروعیت داخلی حکومت‌ها پیوند خورده است و این مسئله می‌تواند موقعیت دولت‌ها را در چانه‌زنی‌های دیپلماتیک و اقتصادی بهبود بخشد.
از همین رو، انتخابات در پاکستان از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ چراکه این کشور با چالش‌های متعددی در سطح داخلی و خارجی مواجه بوده که نیازمند بازتعریف مشروعیت است. جمهوری اسلامی پاکستان از بدو تأسیس در سال ۱۹۴۷ تاکنون، ساختاری دموکراتیک اما شکننده و گزینشی داشته که همواره تحت تأثیر نفوذ ارتش بوده است. با این حال، همین فرآیند شبه‌دموکراتیک نیز در برهه کنونی برای اسلام‌آباد حیاتی به شمار می‌رود.
چالش‌های پیش‌روی حکومت شهباز شریف
از زمان برکناری عمران‌خان از مقام نخست‌وزیری در ۱۰ آوریل ۲۰۲۲ تا امروز، پاکستان با بحران‌های متعدد سیاسی و تظاهرات گسترده روبرو بوده؛ بحران‌هایی که حتی صداهای حاشیه‌ای برای تجزیه این کشور را بلندتر کرده است. این ناآرامی‌های سیاسی هم‌زمان با موج بی‌سابقه‌ای از حملات تحریک طالبان پاکستان (TTP) رخ داد که به کشته شدن ده‌ها نظامی پاکستانی انجامید. این مسئله روابط اسلام‌آباد و کابل را به تیرگی کشاند و به تنش‌های لفظی و درگیری‌های مرزی انجامید.
حاکمان نظامی پاکستان از اینکه نیروهای نیابتی سابق‌شان به تهدیدی امنیتی بدل شده‌اند، سخت خشمگین هستند. این امر موضع ارتش را نسبت به عمران‌خان تغییر داد و به حذف تقریبی حزب او از صحنه رسمی سیاست انجامید. همچنین سیاست اسلام‌آباد در قبال طالبان افغانستان تغییر کرد؛ به‌طوری‌که پاکستان عملاً حکومت کابل را حامی تروریسم و عامل بی‌ثباتی نامید و در مجامع بین‌المللی انتقادات تندی را علیه آن مطرح ساخت.
چالش‌های پاکستان اما فراتر از ابعاد امنیتی است؛ اقتصاد این کشور تحت فشار شدید قرار دارد، موعد پرداخت وام‌های خارجی فرا رسیده و ارزش پول ملی به شدت کاهش یافته است.
در چنین شرایطی، ارتش و نخبگان سیاسی توانستند انتخابات ۸ فوریه را در سایه تهدیدات امنیتی برگزار کنند. در این انتخابات، هیچ‌یک از احزاب اصلی (مسلم‌لیگ شاخه نواز و حزب مردم) نتوانستند اکثریت مطلق را کسب کنند و برعکس تصور ناظران، نامزدهای مستقل مورد حمایت عمران‌خان بیشترین کرسی‌ها را به دست آوردند. اما از آنجا که تنها احزاب رسمی صلاحیت تشکیل دولت را داشتند، ائتلافی سنتی میان مسلم‌لیگ و حزب مردم با چراغ سبز ارتش شکل گرفت و شهباز شریف به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد.
شهباز شریف بیش از آنکه در پی تغییرات بنیادی در سیاست‌های کلان باشد، به دنبال ایجاد تعادل و کاهش چالش‌های اقتصادی است و سعی خواهد کرد از مواجهه با ارتش پرهیز کند. خط‌مشی اساسی او، تبعیت از ارتش در تعیین سیاست‌های منطقه‌ای قبال افغانستان و هند، و ارسال پیام اطمینان‌بخش به چین و ایران مبنی بر پایبندی به توافقات مشترک خواهد بود. شریف می‌کوشد با ترمیم روابط میان نخبگان غیرنظامی و نظامیان، شکاف‌های داخلی را کاهش دهد؛ از همین رو، نحوه تعامل با طالبان افغانستان در چارچوب استراتژی‌های ارتش تعریف می‌شود.
شهباز شریف و طالبان افغانستان
سیاست سنتی پاکستان در قبال افغانستان بر حفظ یک حکومت متمایل اما ضعیف در کابل استوار بوده که در ادبیات امنیتی این کشور از آن به عنوان «عمق استراتژیک» یاد می‌شود. هدف اسلام‌آباد، حفظ محدودیت‌های بین‌المللی بر طالبان و کنترل دیپلماسی منطقه‌ای این گروه است. اما در شرایط حاضر، اسلام‌آباد اهرم‌های کنترل سابق را در دست ندارد؛ چراکه نمایندگان غربی مستقیم با طالبان در تماس‌اند و قدرت‌های منطقه‌ای نظیر چین، روسیه، هند و ایران نیز در حال گسترش روابط خود با کابل هستند.
این وضعیت، نگرانی اسلام‌آباد را از شکل‌گیری یک حکومت مستقل در افغانستان افزایش داده است. پاکستان بیم آن را دارد که طالبان افغانستان از همان تاکتیک‌های بهره‌برداری از گروه‌های شبه‌نظامی علیه اسلام‌آباد استفاده کرده و دردسرهای جدید امنیتی ایجاد کنند.
تنش‌های اخیر و اظهارات مقامات دو طرف نشان می‌دهد روابط کابل و اسلام‌آباد رو به تیرگی بیشتر دارد. چنان‌که ژنرال عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، اعلام کرد: «جان یک شهروند یا سرباز پاکستانی از کل افغانستان باارزش‌تر است.» این موضع‌گیری نشان‌دهنده تغییر اساسی در محاسبات امنیتی پاکستان است و حکومت شهباز شریف نیز بر همین مبنا با طالبان برخورد خواهد کرد.
شهباز شریف با استفاده از تجربه برادرش (نواز شریف)، احتمالاً خواهد کوشید تا از طریق ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک بر طالبان فشار وارد کند. چالش‌های امنیتی کنونی، مبادلات تجاری را مختل کرده و بحران را در ایالت‌های هم‌مرز با افغانستان تشدید نموده است. بنابراین، سناریوی محتمل این است که حکومت پاکستان بار دیگر برجسته‌سازی مخالفان طالبان، تسریع فرآیند اخراج مهاجران افغان و بهره‌گیری از چهره‌های مذهبی برای سلب مشروعیت دینی از طالبان را در دستور کار قرار دهد.
پاکستان به زمان نیاز دارد. اسلام‌آباد می‌داند که رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان آمریکا، چین و روسیه، فرصتی کوتاه‌مدت برای طالبان فراهم کرده است. لذا پاکستان سعی خواهد کرد با استفاده از گروه‌های ذی‌نفوذ و روحانیون برجسته، حملات TTP را مهار کرده و طالبان را سرگرم مسائل داخلی کند. اولویت دولت جدید پاکستان بازسازی اقتصادی است و برای این منظور به ثبات نیاز دارد، اما هم‌زمان از تمامی ابزارهای فشار برای ایجاد توازن در برابر قدرت طالبان بهره خواهد برد.
نتیجه‌گیری
پاکستان تمامی طرح‌های استراتژیک را برای جلوگیری از قدرتمند شدن طالبان در دست اجرا دارد. دستگاه دیپلماتیک این کشور در تلاش است با ارائه روایتی امنیتی از طالبان، آنها را در سطح منطقه و جهان منزوی‌تر سازد. هرچند این سیاست تاکنون موفقیت کاملی نداشته، اما در بلندمدت می‌تواند فشار سیاسی سنگینی بر کابل وارد کند. همچنین اسلام‌آباد می‌کوشد با ایجاد محدودیت‌های ترانزیتی، تسریع اخراج مهاجران و جایگزینی پروژه‌های اتصال منطقه‌ای، اهرم‌های درآمدی و فشار بر طالبان را تقویت کند.
در نهایت، حکومت جدید در پاکستان چالش‌های عمیقی با طالبان افغانستان خواهد داشت که مستقیماً بر کارنامه سیاسی شهباز شریف تأثیر می‌گذارد. تحولات ژئوپلیتیک جهانی و نظم نوظهور چندقطبی، پاکستان را به یکی از کانون‌های اصلی بحران پیوند داده است؛ بحرانی که هر لحظه ممکن است با یک جرقه امنیتی، منطقه را وارد مرحله تازه‌ای از تنش و بی‌ثباتی سازد.
درآمد
هرچند فرآیند انتخابات در کشورهای در حال توسعه پیچیده، چالش‌برانگیز و دارای مخاطرات زیادی است، اما نخبگان سیاسی این کشورها می‌کوشند با ایجاد ائتلاف‌ها در سطوح مختلف و با جناح‌های اثرگذار، از این روند برای کسب مشروعیت استفاده بهینه نمایند. در نظم کنونی بین‌الملل، تعهدات نهادهای مالی جهانی و مراودات سیاسی فرامنطقه‌ای با میزان مشروعیت داخلی حکومت‌ها پیوند خورده است و این مسئله می‌تواند موقعیت دولت‌ها را در چانه‌زنی‌های دیپلماتیک و اقتصادی بهبود بخشد.
از همین رو، انتخابات در پاکستان از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ چراکه این کشور با چالش‌های متعددی در سطح داخلی و خارجی مواجه بوده که نیازمند بازتعریف مشروعیت است. جمهوری اسلامی پاکستان از بدو تأسیس در سال ۱۹۴۷ تاکنون، ساختاری دموکراتیک اما شکننده و گزینشی داشته که همواره تحت تأثیر نفوذ ارتش بوده است. با این حال، همین فرآیند شبه‌دموکراتیک نیز در برهه کنونی برای اسلام‌آباد حیاتی به شمار می‌رود.
چالش‌های پیش‌روی حکومت شهباز شریف
از زمان برکناری عمران‌خان از مقام نخست‌وزیری در ۱۰ آوریل ۲۰۲۲ تا امروز، پاکستان با بحران‌های متعدد سیاسی و تظاهرات گسترده روبرو بوده؛ بحران‌هایی که حتی صداهای حاشیه‌ای برای تجزیه این کشور را بلندتر کرده است. این ناآرامی‌های سیاسی هم‌زمان با موج بی‌سابقه‌ای از حملات تحریک طالبان پاکستان (TTP) رخ داد که به کشته شدن ده‌ها نظامی پاکستانی انجامید. این مسئله روابط اسلام‌آباد و کابل را به تیرگی کشاند و به تنش‌های لفظی و درگیری‌های مرزی انجامید.
حاکمان نظامی پاکستان از اینکه نیروهای نیابتی سابق‌شان به تهدیدی امنیتی بدل شده‌اند، سخت خشمگین هستند. این امر موضع ارتش را نسبت به عمران‌خان تغییر داد و به حذف تقریبی حزب او از صحنه رسمی سیاست انجامید. همچنین سیاست اسلام‌آباد در قبال طالبان افغانستان تغییر کرد؛ به‌طوری‌که پاکستان عملاً حکومت کابل را حامی تروریسم و عامل بی‌ثباتی نامید و در مجامع بین‌المللی انتقادات تندی را علیه آن مطرح ساخت.
چالش‌های پاکستان اما فراتر از ابعاد امنیتی است؛ اقتصاد این کشور تحت فشار شدید قرار دارد، موعد پرداخت وام‌های خارجی فرا رسیده و ارزش پول ملی به شدت کاهش یافته است.
در چنین شرایطی، ارتش و نخبگان سیاسی توانستند انتخابات ۸ فوریه را در سایه تهدیدات امنیتی برگزار کنند. در این انتخابات، هیچ‌یک از احزاب اصلی (مسلم‌لیگ شاخه نواز و حزب مردم) نتوانستند اکثریت مطلق را کسب کنند و برعکس تصور ناظران، نامزدهای مستقل مورد حمایت عمران‌خان بیشترین کرسی‌ها را به دست آوردند. اما از آنجا که تنها احزاب رسمی صلاحیت تشکیل دولت را داشتند، ائتلافی سنتی میان مسلم‌لیگ و حزب مردم با چراغ سبز ارتش شکل گرفت و شهباز شریف به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد.
شهباز شریف بیش از آنکه در پی تغییرات بنیادی در سیاست‌های کلان باشد، به دنبال ایجاد تعادل و کاهش چالش‌های اقتصادی است و سعی خواهد کرد از مواجهه با ارتش پرهیز کند. خط‌مشی اساسی او، تبعیت از ارتش در تعیین سیاست‌های منطقه‌ای قبال افغانستان و هند، و ارسال پیام اطمینان‌بخش به چین و ایران مبنی بر پایبندی به توافقات مشترک خواهد بود. شریف می‌کوشد با ترمیم روابط میان نخبگان غیرنظامی و نظامیان، شکاف‌های داخلی را کاهش دهد؛ از همین رو، نحوه تعامل با طالبان افغانستان در چارچوب استراتژی‌های ارتش تعریف می‌شود.
شهباز شریف و طالبان افغانستان
سیاست سنتی پاکستان در قبال افغانستان بر حفظ یک حکومت متمایل اما ضعیف در کابل استوار بوده که در ادبیات امنیتی این کشور از آن به عنوان «عمق استراتژیک» یاد می‌شود. هدف اسلام‌آباد، حفظ محدودیت‌های بین‌المللی بر طالبان و کنترل دیپلماسی منطقه‌ای این گروه است. اما در شرایط حاضر، اسلام‌آباد اهرم‌های کنترل سابق را در دست ندارد؛ چراکه نمایندگان غربی مستقیم با طالبان در تماس‌اند و قدرت‌های منطقه‌ای نظیر چین، روسیه، هند و ایران نیز در حال گسترش روابط خود با کابل هستند.
این وضعیت، نگرانی اسلام‌آباد را از شکل‌گیری یک حکومت مستقل در افغانستان افزایش داده است. پاکستان بیم آن را دارد که طالبان افغانستان از همان تاکتیک‌های بهره‌برداری از گروه‌های شبه‌نظامی علیه اسلام‌آباد استفاده کرده و دردسرهای جدید امنیتی ایجاد کنند.
تنش‌های اخیر و اظهارات مقامات دو طرف نشان می‌دهد روابط کابل و اسلام‌آباد رو به تیرگی بیشتر دارد. چنان‌که ژنرال عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان، اعلام کرد: «جان یک شهروند یا سرباز پاکستانی از کل افغانستان باارزش‌تر است.» این موضع‌گیری نشان‌دهنده تغییر اساسی در محاسبات امنیتی پاکستان است و حکومت شهباز شریف نیز بر همین مبنا با طالبان برخورد خواهد کرد.
شهباز شریف با استفاده از تجربه برادرش (نواز شریف)، احتمالاً خواهد کوشید تا از طریق ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک بر طالبان فشار وارد کند. چالش‌های امنیتی کنونی، مبادلات تجاری را مختل کرده و بحران را در ایالت‌های هم‌مرز با افغانستان تشدید نموده است. بنابراین، سناریوی محتمل این است که حکومت پاکستان بار دیگر برجسته‌سازی مخالفان طالبان، تسریع فرآیند اخراج مهاجران افغان و بهره‌گیری از چهره‌های مذهبی برای سلب مشروعیت دینی از طالبان را در دستور کار قرار دهد.
پاکستان به زمان نیاز دارد. اسلام‌آباد می‌داند که رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان آمریکا، چین و روسیه، فرصتی کوتاه‌مدت برای طالبان فراهم کرده است. لذا پاکستان سعی خواهد کرد با استفاده از گروه‌های ذی‌نفوذ و روحانیون برجسته، حملات TTP را مهار کرده و طالبان را سرگرم مسائل داخلی کند. اولویت دولت جدید پاکستان بازسازی اقتصادی است و برای این منظور به ثبات نیاز دارد، اما هم‌زمان از تمامی ابزارهای فشار برای ایجاد توازن در برابر قدرت طالبان بهره خواهد برد.
نتیجه‌گیری
پاکستان تمامی طرح‌های استراتژیک را برای جلوگیری از قدرتمند شدن طالبان در دست اجرا دارد. دستگاه دیپلماتیک این کشور در تلاش است با ارائه روایتی امنیتی از طالبان، آنها را در سطح منطقه و جهان منزوی‌تر سازد. هرچند این سیاست تاکنون موفقیت کاملی نداشته، اما در بلندمدت می‌تواند فشار سیاسی سنگینی بر کابل وارد کند. همچنین اسلام‌آباد می‌کوشد با ایجاد محدودیت‌های ترانزیتی، تسریع اخراج مهاجران و جایگزینی پروژه‌های اتصال منطقه‌ای، اهرم‌های درآمدی و فشار بر طالبان را تقویت کند.
در نهایت، حکومت جدید در پاکستان چالش‌های عمیقی با طالبان افغانستان خواهد داشت که مستقیماً بر کارنامه سیاسی شهباز شریف تأثیر می‌گذارد. تحولات ژئوپلیتیک جهانی و نظم نوظهور چندقطبی، پاکستان را به یکی از کانون‌های اصلی بحران پیوند داده است؛ بحرانی که هر لحظه ممکن است با یک جرقه امنیتی، منطقه را وارد مرحله تازه‌ای از تنش و بی‌ثباتی سازد.