از بی‌تفاوتی تا فرمان‌پذیری: خوانشی آرنتی از حاکمیت طالبان
✍️نویسنده: حسیب‌الله شاهین
مقدمه
هرچند بشر در روند زندگی فراز و فرودهای زیادی را پیموده، اما هیچ‌گاه این فراز و فرودها به پیمانه و سراشیبی دنیای مدرن نبوده است. رنسانس اروپا (Renaissance) از میانه‌های قرن چهاردهم و انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹ میلادی موجب شد تا نگاه بشر به مسئله آزادی متحول گردد. خروجی این فرآیند تاریخی، شکل‌گیری حکومت‌های مدرن با محوریت «شهروند» یا به تعبیر آرنت، همان «کنش‌گر» (Actor) بود؛ در جامعه‌ای که روابط میان کنش‌گران سیاسی و شهروندان بازتعریف شده و همه خود را در قبال سرنوشت جمعی مسئول و پاسخ‌گو می‌دانند. شهروند فردی است فعال، کنش‌گر و حاضر در صحنه اجتماعی؛ عمل‌ورزی که فعالیت‌های دولت را زیر نظر داشته و سعی می‌کند به عنوان موجودی آینده‌نگر، مسئولیت‌های اجتماعی خود را به درستی به انجام برساند، زیرا معتقد است که آینده او و نسل‌های بعدی‌اش به تصمیمات امروز سیاست‌گذاران وابسته است.
البته این ایده در ابتدا شباهت کاملی به مفهوم امروزین شهروند نداشت. در گذر زمان، تجربه حکومت‌های تمامیت‌خواه (Totalitarian) در اروپا باعث شد بحث‌های فلسفی متعددی پیرامون مسئولیت‌های فردی و جمعی در قبال سیاست میان طیف وسیعی از نظریه‌پردازان مطرح شود که به تکامل این مفهوم انجامید. اما آنچه امروز دموکراسی و ارزش‌های انسان مدرن را تهدید می‌کند، فرافکنی و فرار از پذیرش مسئولیت اجتماعی به عنوان کنش‌گری خردمند است. در بسیاری از جوامع، افراد بنا بر افکار شخصی یا از سر بی‌تفاوتی، سیاست را حوزه‌ای کم‌ارزش تلقی کرده و نوعی انفعال خودخواسته را اتخاذ می‌کنند؛ رفتاری که در گذر زمان تأثیری عمیق بر آزادی‌های سیاسی و اجتماعی خواهد گذاشت.
از سوی دیگر، برخی جوامع هنوز در مراحل اولیه رسیدن به مفهوم شهروندی قرار دارند و از نظر تاریخی به این مرحله نرسیده‌اند. افغانستان به طور خاص دچار چنین وضعیتی است؛ چرا که با توجه به سلطه مناسبات قبیله‌ای، از این روند تاریخی عقب مانده است. سلطه قبیله که در اشکال مختلف نمود یافته، همواره جامعه را در نوعی عدم آگاهی نگه داشته و با هر ابزاری سعی در حفظ مناسبات حاکم-رعیتی دارد؛ حتی در قالب توتالیتاریسم دینی. نوشته حاضر در پی آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که چگونه بی‌تفاوتی اجتماعی باعث فرمان‌پذیری و تثبیت طالبان در قدرت گردیده است؟ و چگونه بی‌تفاوتی و فقدان همدلی، توتالیتاریسم طالبانی را تقویت می‌کند؟ فرض بر این است که روند تاریخی رسیدن به مرحله شهروندی در افغانستان هنوز پیموده نشده و در حافظه جمعی، پرسش‌گری و کنش‌گری در عرصه سیاسی و اجتماعی شکل نگرفته است.
چارچوب تئوریک: توتالیتاریسم؛ پارامترها و مشخصه‌ها
هانا آرنت (۱۹۰۶–۱۹۷۵ م.) نظریه‌پرداز سیاسی برجسته آلمانی-آمریکایی قرن بیستم است که آرای قدرتمندش تأثیری شگرف بر متفکران هم‌عصر و پس از خود گذاشت. آرنت در اثر مشهور خود «وضع بشر» می‌کوشد آدمی را از خواب غفلت بیدار کرده و آینده بشر را ترسیم نماید. در قلب نظریات او، تحلیل نظام‌های توتالیتر قرار دارد؛ نظام‌هایی که فردیت انسان را به ابزاری جهت تحقق آرمان‌های خود مبدل می‌سازند. آرنت نظام‌های تمامیت‌خواه را چنین تعریف می‌کند: نظام‌هایی که خواهان سیاست‌گذاری، نظارت و کنترل بر کلیه امور اجتماعی، اقتصادی و خصوصی شهروندان و نیز حذف تمامی مخالفان از طریق ترور، خفقان و انحصار قدرت هستند. در چنین رژیم‌هایی، دولت بر تمامی عرصه‌های زندگی مسلط شده و فضایی برای حریم خصوصی باقی نمی‌گذارد.
پارامترهای نظام‌های توتالیتر:
حکومت تلاش می‌کند تصویر یک «انسان کامل و بی‌نقص» را تلقین کرده و الگو قرار دهد.
مرز میان «ما» (متمایل به انسان کامل) و افراد «ناقص و پرعیب» روزبه‌روز پررنگ‌تر می‌شود.
نفرت از کسانی که نمی‌خواهند با الگوی حکومت تطبیق یابند، رفته‌رفته افزایش می‌یابد.
در نهایت، کینه، بی‌رحمی و جنایت به امری عادی بدل می‌شود و حس همدلی (Empathy) و مسئولیت‌پذیری اجتماعی به پایین‌ترین حد خود می‌رسد.
شرایط حاضر در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، به‌وضوح منطبق بر این پارامترهاست. آرنت در بیان مشخصه‌های نظام توتالیتر به سه مؤلفه اصلی اشاره می‌کند: تنهایی، ایدئولوژی و ارعاب.
تنهایی: تمامیت‌خواهی هنگامی وارد سپهر سیاسی می‌شود که طبقات، نهادها و خانواده‌ها رو به افول نهاده و «تنهایی» به تجربه روزمره توده‌ها تبدیل شود. این نظام‌ها بر پایه حس تعلق نداشتن و حقارت درونی بنا می‌شوند که فرد را مستعد پذیرش ایدئولوژی وحشت می‌سازد. تنهایی مد نظر آرنت به معنای انزوایی است که نتیجه آن نابودی حوزه عمومی و سیاسی است.
ایدئولوژی: ایدئولوژی مدعی است که تمامی رازهای فرآیندهای تاریخی (گذشته، حال و آینده) را می‌داند. توتالیتاریسم از طریق ایدئولوژی و با تجاوز به حریم خصوصی، عقل سلیم را تخریب کرده و رابطه افراد را با واقعیت قطع یا محدود می‌کند. این سیستم انسانِ کاملاً تنها را ترجیح می‌دهد، زیرا او هیچ پیوند اجتماعی پایداری ندارد.
وحشت و ارعاب: این نظام‌ها خشن‌تر از دیکتاتوری‌های سنتی، با بهره‌گیری از ابزارهای سرکوب، موجی از ارعاب ایجاد می‌کنند. آرنت توتالیتاریسم را نظامی ضدانسانی می‌داند که بدیهی‌ترین حقوق بشر را ضایع می‌سازد. خشونت این رژیم‌ها، ساختاریافته و سیستماتیک است تا از طریق ایجاد ترس، جامعه را سرکوب کند.
چرایی بی‌تفاوتی اجتماعی در افغانستان
جنگ و خشونت مداوم، عواطف انسانی را فرسوده می‌کند. زمانی که صلح به پدیده‌ای نادر تبدیل شود، جنگ به عادت بدل می‌گردد و مفاهیمی چون هم‌دردی، مهربانی و دغدغه‌مندی رنگ می‌بازند. بی‌تفاوتی اجتماعی باعث تقویت بی‌بندوباری، ناعدالتی و در نهایت تثبیت حاکمیت‌های استبدادی می‌شود؛ دقیقاً آنچه امروز در افغانستان مشاهده می‌کنیم. ریشه‌های این بی‌تفاوتی در افغانستان عمیق بوده و ناشی از چند عامل است:
عامل تاریخی: تاریخ افغانستان مالامال از سرکوب و خفقان است. سرکوب‌های گسترده، تصویری ناامیدکننده از امکان تغییر به دست مردم ایجاد کرده و باعث شده تا شهروندان دست از تلاش برداشته و به انفعالی خودخواسته روی آورند که نسل‌به‌نسل منتقل شده است.
عامل ایدئولوژیک: متولیان سنتی و گروه‌های افراطی همواره از دین برای توجیه اقدامات خود و سرکوب دادخواهی بهره برده‌اند. طالبان نیز تحت عنوان «اطاعت از امیر» هرگونه اعتراض را توجیه دینی کرده و سرکوب می‌کنند. ایدئولوژی طالبانی با ورود به حریم خصوصی، تمامی فعالیت‌های فردی را کنترل کرده و زنان را به‌طور کامل از عرصه عمومی حذف نموده است.
قبیله‌گرایی: تلفیق سنت‌های قبیله‌ای با قرائت‌های افراطی دینی، تمام سطوح اجتماعی را آسیب‌پذیر کرده است. فرهنگ قبیله‌ای با هرگونه دگراندیشی مقابله کرده و جامعه را از توسعه بازداشته است. این منش قبیله‌ای حتی بر بخش‌هایی از قشر تحصیل‌کرده نیز سایه افکنده و ناامیدی عمومی را تشدید کرده است.
عادی‌سازی خشونت: ایدئولوژی برای بقای خود روی ترس حساب می‌کند. طالبان با دست گذاشتن بر نقاط حساس جامعه (بستن مکاتب، ممنوعیت کار و تحصیل زنان، و محدودیت سفر)، سطح واکنش جامعه را سنجیدند و با ایجاد ارعاب، سکوت و بی‌تفاوتی عمومی را رقم زدند. حفظ جان به اولویت اول تبدیل شده و مسئولیت اجتماعی به حاشیه رفته است.
شکل‌گیری فرآیند فرمان‌پذیری بدون قید و شرط
می‌توان گفت وقتی طالبان توانستند وجدان جمعی را تضعیف کرده و خرد جمعی را مهار کنند، جامعه به سمت فرمان‌پذیری حرکت کرد. تأکید مداوم بر اصل «اطاعت بی چون و چرا از امیر»، هسته اصلی این نظام تمامیت‌خواه است.
وضعیت کنونی مایه نگرانی عمیق است؛ زیرا رادیکالیزه شدن جامعه و فلج شدن سیستم آموزشی، تبعات سنگین بلندمدتی دارد. از سوی دیگر، تغییرات ژئوپلیتیکی و رقابت قدرت‌های جهانی (آمریکا، چین، روسیه و اتحادیه اروپا)، افغانستان را بار دیگر در معرض تبدیل شدن به میدان رقابت‌های مخرب قرار داده است. تبدیل افغانستان به پناهگاه تروریسم و حذف زنان از فرآیندهای مولد، آینده اقتصادی و اجتماعی کشور را با بحران جدی مواجه می‌سازد. خفقان حاکم، ترکیبی از توتالیتاریسم، ایدئولوژی دینی و قبیله‌گرایی است که با محاکم صحرایی و سرکوب رسانه‌ها، جامعه را به سمت اطاعت محض سوق می‌دهد.
نتیجه‌گیری
طالبان نه پدیده‌ای ناگهانی، بلکه محصول فرآیندی تاریخی از مناسبات سیاسی، اجتماعی و فکری در جامعه‌ای است که هنوز نتوانسته از مرحله «رعیت بودن» به مرحله «شهروندی» عبور کند. در جامعه‌ای که فرهنگ سیاسی آن بر سکوت و اطاعت بنا شده، تمامیت‌خواهی به‌راحتی ریشه می‌زند. حاکمیت طالبان با بهره‌گیری از سرکوب، ایدئولوژی‌سازی و ساختارهای قبیله‌ای، شرایطی را فراهم آورده که در آن فرمان‌پذیری فضیلت و بی‌تفاوتی به سبک زندگی بدل شده است.
همان‌طور که آرنت هشدار می‌دهد، توتالیتاریسم تنها با خشونت فیزیکی دوام نمی‌آورد، بلکه نیازمند خنثی‌سازی وجدان عمومی و زدودن معنا از کنش سیاسی است. خطر اصلی تنها حضور یک رژیم سرکوب‌گر نیست، بلکه پذیرش داوطلبانه سکوت و بی‌تفاوتی از سوی توده‌هاست. تا زمانی که انسان به عنوان «کنش‌گر» در متن جامعه حضور نیابد و مسئولیت اجتماعی خود را نپذیرد، امید به تغییر سرابی بیش نخواهد بود. بازسازی حس همدلی، احیای گفت‌وگوی سیاسی و بازتعریف معنای کنش و مقاومت، تنها مسیر ممکن برای عبور از این وضعیت و حرکت به سوی آزادی و عدالت پایدار است.
مقدمه
هرچند بشر در روند زندگی فراز و فرودهای زیادی را پیموده، اما هیچ‌گاه این فراز و فرودها به پیمانه و سراشیبی دنیای مدرن نبوده است. رنسانس اروپا (Renaissance) از میانه‌های قرن چهاردهم و انقلاب کبیر فرانسه در سال ۱۷۸۹ میلادی موجب شد تا نگاه بشر به مسئله آزادی متحول گردد. خروجی این فرآیند تاریخی، شکل‌گیری حکومت‌های مدرن با محوریت «شهروند» یا به تعبیر آرنت، همان «کنش‌گر» (Actor) بود؛ در جامعه‌ای که روابط میان کنش‌گران سیاسی و شهروندان بازتعریف شده و همه خود را در قبال سرنوشت جمعی مسئول و پاسخ‌گو می‌دانند. شهروند فردی است فعال، کنش‌گر و حاضر در صحنه اجتماعی؛ عمل‌ورزی که فعالیت‌های دولت را زیر نظر داشته و سعی می‌کند به عنوان موجودی آینده‌نگر، مسئولیت‌های اجتماعی خود را به درستی به انجام برساند، زیرا معتقد است که آینده او و نسل‌های بعدی‌اش به تصمیمات امروز سیاست‌گذاران وابسته است.
البته این ایده در ابتدا شباهت کاملی به مفهوم امروزین شهروند نداشت. در گذر زمان، تجربه حکومت‌های تمامیت‌خواه (Totalitarian) در اروپا باعث شد بحث‌های فلسفی متعددی پیرامون مسئولیت‌های فردی و جمعی در قبال سیاست میان طیف وسیعی از نظریه‌پردازان مطرح شود که به تکامل این مفهوم انجامید. اما آنچه امروز دموکراسی و ارزش‌های انسان مدرن را تهدید می‌کند، فرافکنی و فرار از پذیرش مسئولیت اجتماعی به عنوان کنش‌گری خردمند است. در بسیاری از جوامع، افراد بنا بر افکار شخصی یا از سر بی‌تفاوتی، سیاست را حوزه‌ای کم‌ارزش تلقی کرده و نوعی انفعال خودخواسته را اتخاذ می‌کنند؛ رفتاری که در گذر زمان تأثیری عمیق بر آزادی‌های سیاسی و اجتماعی خواهد گذاشت.
از سوی دیگر، برخی جوامع هنوز در مراحل اولیه رسیدن به مفهوم شهروندی قرار دارند و از نظر تاریخی به این مرحله نرسیده‌اند. افغانستان به طور خاص دچار چنین وضعیتی است؛ چرا که با توجه به سلطه مناسبات قبیله‌ای، از این روند تاریخی عقب مانده است. سلطه قبیله که در اشکال مختلف نمود یافته، همواره جامعه را در نوعی عدم آگاهی نگه داشته و با هر ابزاری سعی در حفظ مناسبات حاکم-رعیتی دارد؛ حتی در قالب توتالیتاریسم دینی. نوشته حاضر در پی آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که چگونه بی‌تفاوتی اجتماعی باعث فرمان‌پذیری و تثبیت طالبان در قدرت گردیده است؟ و چگونه بی‌تفاوتی و فقدان همدلی، توتالیتاریسم طالبانی را تقویت می‌کند؟ فرض بر این است که روند تاریخی رسیدن به مرحله شهروندی در افغانستان هنوز پیموده نشده و در حافظه جمعی، پرسش‌گری و کنش‌گری در عرصه سیاسی و اجتماعی شکل نگرفته است.
چارچوب تئوریک: توتالیتاریسم؛ پارامترها و مشخصه‌ها
هانا آرنت (۱۹۰۶–۱۹۷۵ م.) نظریه‌پرداز سیاسی برجسته آلمانی-آمریکایی قرن بیستم است که آرای قدرتمندش تأثیری شگرف بر متفکران هم‌عصر و پس از خود گذاشت. آرنت در اثر مشهور خود «وضع بشر» می‌کوشد آدمی را از خواب غفلت بیدار کرده و آینده بشر را ترسیم نماید. در قلب نظریات او، تحلیل نظام‌های توتالیتر قرار دارد؛ نظام‌هایی که فردیت انسان را به ابزاری جهت تحقق آرمان‌های خود مبدل می‌سازند. آرنت نظام‌های تمامیت‌خواه را چنین تعریف می‌کند: نظام‌هایی که خواهان سیاست‌گذاری، نظارت و کنترل بر کلیه امور اجتماعی، اقتصادی و خصوصی شهروندان و نیز حذف تمامی مخالفان از طریق ترور، خفقان و انحصار قدرت هستند. در چنین رژیم‌هایی، دولت بر تمامی عرصه‌های زندگی مسلط شده و فضایی برای حریم خصوصی باقی نمی‌گذارد.
پارامترهای نظام‌های توتالیتر:
حکومت تلاش می‌کند تصویر یک «انسان کامل و بی‌نقص» را تلقین کرده و الگو قرار دهد.
مرز میان «ما» (متمایل به انسان کامل) و افراد «ناقص و پرعیب» روزبه‌روز پررنگ‌تر می‌شود.
نفرت از کسانی که نمی‌خواهند با الگوی حکومت تطبیق یابند، رفته‌رفته افزایش می‌یابد.
در نهایت، کینه، بی‌رحمی و جنایت به امری عادی بدل می‌شود و حس همدلی (Empathy) و مسئولیت‌پذیری اجتماعی به پایین‌ترین حد خود می‌رسد.
شرایط حاضر در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، به‌وضوح منطبق بر این پارامترهاست. آرنت در بیان مشخصه‌های نظام توتالیتر به سه مؤلفه اصلی اشاره می‌کند: تنهایی، ایدئولوژی و ارعاب.
تنهایی: تمامیت‌خواهی هنگامی وارد سپهر سیاسی می‌شود که طبقات، نهادها و خانواده‌ها رو به افول نهاده و «تنهایی» به تجربه روزمره توده‌ها تبدیل شود. این نظام‌ها بر پایه حس تعلق نداشتن و حقارت درونی بنا می‌شوند که فرد را مستعد پذیرش ایدئولوژی وحشت می‌سازد. تنهایی مد نظر آرنت به معنای انزوایی است که نتیجه آن نابودی حوزه عمومی و سیاسی است.
ایدئولوژی: ایدئولوژی مدعی است که تمامی رازهای فرآیندهای تاریخی (گذشته، حال و آینده) را می‌داند. توتالیتاریسم از طریق ایدئولوژی و با تجاوز به حریم خصوصی، عقل سلیم را تخریب کرده و رابطه افراد را با واقعیت قطع یا محدود می‌کند. این سیستم انسانِ کاملاً تنها را ترجیح می‌دهد، زیرا او هیچ پیوند اجتماعی پایداری ندارد.
وحشت و ارعاب: این نظام‌ها خشن‌تر از دیکتاتوری‌های سنتی، با بهره‌گیری از ابزارهای سرکوب، موجی از ارعاب ایجاد می‌کنند. آرنت توتالیتاریسم را نظامی ضدانسانی می‌داند که بدیهی‌ترین حقوق بشر را ضایع می‌سازد. خشونت این رژیم‌ها، ساختاریافته و سیستماتیک است تا از طریق ایجاد ترس، جامعه را سرکوب کند.
چرایی بی‌تفاوتی اجتماعی در افغانستان
جنگ و خشونت مداوم، عواطف انسانی را فرسوده می‌کند. زمانی که صلح به پدیده‌ای نادر تبدیل شود، جنگ به عادت بدل می‌گردد و مفاهیمی چون هم‌دردی، مهربانی و دغدغه‌مندی رنگ می‌بازند. بی‌تفاوتی اجتماعی باعث تقویت بی‌بندوباری، ناعدالتی و در نهایت تثبیت حاکمیت‌های استبدادی می‌شود؛ دقیقاً آنچه امروز در افغانستان مشاهده می‌کنیم. ریشه‌های این بی‌تفاوتی در افغانستان عمیق بوده و ناشی از چند عامل است:
عامل تاریخی: تاریخ افغانستان مالامال از سرکوب و خفقان است. سرکوب‌های گسترده، تصویری ناامیدکننده از امکان تغییر به دست مردم ایجاد کرده و باعث شده تا شهروندان دست از تلاش برداشته و به انفعالی خودخواسته روی آورند که نسل‌به‌نسل منتقل شده است.
عامل ایدئولوژیک: متولیان سنتی و گروه‌های افراطی همواره از دین برای توجیه اقدامات خود و سرکوب دادخواهی بهره برده‌اند. طالبان نیز تحت عنوان «اطاعت از امیر» هرگونه اعتراض را توجیه دینی کرده و سرکوب می‌کنند. ایدئولوژی طالبانی با ورود به حریم خصوصی، تمامی فعالیت‌های فردی را کنترل کرده و زنان را به‌طور کامل از عرصه عمومی حذف نموده است.
قبیله‌گرایی: تلفیق سنت‌های قبیله‌ای با قرائت‌های افراطی دینی، تمام سطوح اجتماعی را آسیب‌پذیر کرده است. فرهنگ قبیله‌ای با هرگونه دگراندیشی مقابله کرده و جامعه را از توسعه بازداشته است. این منش قبیله‌ای حتی بر بخش‌هایی از قشر تحصیل‌کرده نیز سایه افکنده و ناامیدی عمومی را تشدید کرده است.
عادی‌سازی خشونت: ایدئولوژی برای بقای خود روی ترس حساب می‌کند. طالبان با دست گذاشتن بر نقاط حساس جامعه (بستن مکاتب، ممنوعیت کار و تحصیل زنان، و محدودیت سفر)، سطح واکنش جامعه را سنجیدند و با ایجاد ارعاب، سکوت و بی‌تفاوتی عمومی را رقم زدند. حفظ جان به اولویت اول تبدیل شده و مسئولیت اجتماعی به حاشیه رفته است.
شکل‌گیری فرآیند فرمان‌پذیری بدون قید و شرط
می‌توان گفت وقتی طالبان توانستند وجدان جمعی را تضعیف کرده و خرد جمعی را مهار کنند، جامعه به سمت فرمان‌پذیری حرکت کرد. تأکید مداوم بر اصل «اطاعت بی چون و چرا از امیر»، هسته اصلی این نظام تمامیت‌خواه است.
وضعیت کنونی مایه نگرانی عمیق است؛ زیرا رادیکالیزه شدن جامعه و فلج شدن سیستم آموزشی، تبعات سنگین بلندمدتی دارد. از سوی دیگر، تغییرات ژئوپلیتیکی و رقابت قدرت‌های جهانی (آمریکا، چین، روسیه و اتحادیه اروپا)، افغانستان را بار دیگر در معرض تبدیل شدن به میدان رقابت‌های مخرب قرار داده است. تبدیل افغانستان به پناهگاه تروریسم و حذف زنان از فرآیندهای مولد، آینده اقتصادی و اجتماعی کشور را با بحران جدی مواجه می‌سازد. خفقان حاکم، ترکیبی از توتالیتاریسم، ایدئولوژی دینی و قبیله‌گرایی است که با محاکم صحرایی و سرکوب رسانه‌ها، جامعه را به سمت اطاعت محض سوق می‌دهد.
نتیجه‌گیری
طالبان نه پدیده‌ای ناگهانی، بلکه محصول فرآیندی تاریخی از مناسبات سیاسی، اجتماعی و فکری در جامعه‌ای است که هنوز نتوانسته از مرحله «رعیت بودن» به مرحله «شهروندی» عبور کند. در جامعه‌ای که فرهنگ سیاسی آن بر سکوت و اطاعت بنا شده، تمامیت‌خواهی به‌راحتی ریشه می‌زند. حاکمیت طالبان با بهره‌گیری از سرکوب، ایدئولوژی‌سازی و ساختارهای قبیله‌ای، شرایطی را فراهم آورده که در آن فرمان‌پذیری فضیلت و بی‌تفاوتی به سبک زندگی بدل شده است.
همان‌طور که آرنت هشدار می‌دهد، توتالیتاریسم تنها با خشونت فیزیکی دوام نمی‌آورد، بلکه نیازمند خنثی‌سازی وجدان عمومی و زدودن معنا از کنش سیاسی است. خطر اصلی تنها حضور یک رژیم سرکوب‌گر نیست، بلکه پذیرش داوطلبانه سکوت و بی‌تفاوتی از سوی توده‌هاست. تا زمانی که انسان به عنوان «کنش‌گر» در متن جامعه حضور نیابد و مسئولیت اجتماعی خود را نپذیرد، امید به تغییر سرابی بیش نخواهد بود. بازسازی حس همدلی، احیای گفت‌وگوی سیاسی و بازتعریف معنای کنش و مقاومت، تنها مسیر ممکن برای عبور از این وضعیت و حرکت به سوی آزادی و عدالت پایدار است.